ارتباط بین کم‌خونی و کم‌شنوایی | فقر آهن و کم‌شنوایی در اثر کم‌خونی

ارتباط بین کم‌خونی و کم‌شنوایی، به‌ویژه در کم‌خونی فقر آهن، یکی از مسائل مهم در سلامت شنوایی است. فقر آهن و کم‌شنوایی به دلیل کمبود اکسیژن‌رسانی ناشی از کم‌خونی فقر آهن به گوش داخلی ارتباط تنگاتنگی دارند. ارتباط کم‌خونی با کم‌شنوایی می‌تواند به کاهش شنوایی، خصوصاً در فرکانس‌های بالا، منجر شود. عواملی مانند رژیم غذایی ناکافی یا رفتارهای خطرناک برای شنوایی می‌توانند کم‌خونی فقر آهن و اثرات آن بر شنوایی را تشدید کنند.

ارتباط کم‌خونی و فقر آهن با کم‌شنوایی

در یک پژوهش ثابت شد که افراد دچار کم‌خونی فقر آهن دو برابر بیشتر از افرادی که هیچ مشکل خونی ندارند، در معرض ابتلا به کم‌شنوایی و افت قدرت شنوایی هستند.

در این پژوهش که در دانشگاه ایالت پنسیلوانیا انجام شد، پژوهشگران پرونده‌های پزشکی بیش از ۳۰۵ هزار نفر از افراد بین ۲۱ تا ۹۰ سال را بررسی کردند. آن‌ها متوجه ارتباط بین کم‌خونی فقر آهن و کم‌شنوایی شدند. این پژوهشگران می‌گویند در قدم بعدی باید بیشتر در مورد تمام وجوه ارتباط بین کم‌خونی فقر آهن و کم‌شنوایی ارزیابی انجام داد. همچنین باید بررسی کرد که آیا درمان کم‌خونی فقر آهن در رفع کم‌شنوایی تأثیر مثبتی دارد یا خیر.

در اینجا باید به یک نکته اشاره کرد: نتایج این پژوهش به این معنا نیست که به‌صورت الزامی کم‌خونی فقر آهن باعث ایجاد کم‌شنوایی می‌شود. ارتباط کم‌خونی فقر آهن و کم‌شنوایی یک همراهی است. این ارتباط حالت علت و معلولی ندارد. به عبارت دیگر، در این پژوهش ثابت شد کسانی که به کم‌خونی فقر آهن مبتلا هستند، دو برابر بیشتر ممکن است به کم‌شنوایی نیز دچار شوند. الزاماً خود کم‌خونی فقر آهن باعث افت شنوایی نمی‌شود. این پژوهش فقط یک همراهی بین این دو بیماری را ثابت می‌کند، نه بیشتر.

برای اثبات ارتباط علت و معلولی بین کم‌خونی فقر آهن و کم‌شنوایی باید یک پژوهش پزشکی مفصل‌تر و بسیار دقیق‌تر طراحی شود.

اما ارتباط بین کمبود میزان آهن بدن و افت شنوایی فقط در این پژوهش مطرح نشده است. پژوهش‌های پزشکی دیگری نیز پیش از این تحقیق به این ارتباط اشاره داشته‌اند.^{iron deficiency anemia and hearing loss}

در سال ۲۰۰۲ میلادی، یک پژوهش دیگر منتشر شد که نشان می‌دهد کسانی که رژیم غذایی آن‌ها کیفیت خوبی ندارد، از جمله اینکه غذای آن‌ها حاوی مقدار آهن کافی نیست، بیشتر دچار مشکلات شنوایی می‌شوند. در این تحقیق نشان داده شده که رژیم غذایی نامناسب که نمی‌تواند مواد غذایی لازم و ریزمغذی‌های مناسب را به بدن برساند، با کم‌شنوایی صداهای فرکانس بالا همراهی دارد. به عبارت دیگر، در مبتلایان به سوءتغذیه‌ی ریزمغذی‌ها، از جمله فقر آهن، در تست شنوایی‌سنجی آستانه‌ی شنوایی صداهای دارای فرکانس بالا بیشتر است.

نقش کمبود اکسیژن در آسیب به عصب شنوایی

کمبود اکسیژن ناشی از کم‌خونی فقر آهن می‌تواند تأثیرات مخربی بر عصب شنوایی و سلول‌های حساس گوش داخلی داشته باشد. این سلول‌ها، به‌ویژه سلول‌های مویی در حلزون گوش، برای تبدیل امواج صوتی به سیگنال‌های عصبی که به مغز منتقل می‌شوند، به تأمین مداوم اکسیژن وابسته‌اند. در کم‌خونی فقر آهن، کاهش هموگلوبین باعث می‌شود که اکسیژن کافی به بافت‌های بدن، از جمله گوش داخلی، نرسد. این کمبود اکسیژن می‌تواند عملکرد این سلول‌ها را مختل کرده و در موارد شدید، به آسیب دائمی منجر شود، به‌طوری که حتی با درمان کم‌خونی، بهبود کامل شنوایی ممکن نباشد.

علاوه بر این، کمبود اکسیژن طولانی‌مدت می‌تواند باعث استرس اکسیداتیو در سلول‌های گوش داخلی شود که به نوبه خود به التهاب و مرگ سلولی منجر می‌شود. این فرآیند به‌ویژه در افرادی که به‌طور مزمن دچار کم‌خونی هستند یا درمان به‌موقع دریافت نمی‌کنند، تشدید می‌شود. برای پیشگیری از این آسیب‌ها، تشخیص زودهنگام کم‌خونی از طریق آزمایش خون و اصلاح آن با رژیم غذایی غنی از آهن، مکمل‌ها و در موارد لازم درمان‌های پزشکی ضروری است. همچنین، بررسی دوره‌ای شنوایی در افرادی که در معرض خطر کم‌خونی هستند، می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات شنوایی و جلوگیری از پیشرفت آسیب کمک کند.

تأثیر انواع خاص کم‌خونی (مانند آپلاستیک یا فقر آهن) بر شنوایی

انواع مختلف کم‌خونی، مانند کم‌خونی آپلاستیک یا کم‌خونی فقر آهن، می‌توانند بر شنوایی تأثیر بگذارند. فقر آهن و کم‌شنوایی به‌ویژه به دلیل کاهش هموگلوبین و اکسیژن‌رسانی به گوش داخلی مرتبط هستند. کم‌خونی آپلاستیک نیز ممکن است با کاهش تولید گلبول‌های قرمز، اثرات مشابهی داشته باشد.

دکتر کاتلین یارم، متخصص هماتولوژی از دانشگاه پنسیلوانیا، می‌گوید:

ارتباط بین کم‌خونی و کم‌شنوایی به دلیل کاهش اکسیژن‌رسانی به گوش داخلی قابل‌توجه است و نیاز به تحقیقات بیشتری دارد.

جدول: مقایسه‌ی تأثیرات کم‌خونی و فقر آهن بر شنوایی

تفاوت علائم کم‌شنوایی مرتبط با کم‌خونی و تیروئید

کم‌شنوایی ناشی از کم‌خونی فقر آهن اغلب به دلیل کاهش اکسیژن‌رسانی به سلول‌های گوش داخلی رخ می‌دهد که معمولاً در فرکانس‌های بالای شنوایی تأثیر بیشتری دارد. این نوع کم‌شنوایی ممکن است با علائمی مانند مشکل در شنیدن صداهای زیر یا کاهش وضوح گفتار همراه باشد و در صورت درمان به‌موقع کم‌خونی، گاهی قابل‌برگشت است. در مقابل، کم‌شنوایی مرتبط با مشکلات تیروئید، به‌ویژه کم‌کاری تیروئید، به اختلال در تکامل یا عملکرد سلول‌های شنوایی مربوط می‌شود و می‌تواند کل محدوده شنوایی را تحت تأثیر قرار دهد، از جمله فرکانس‌های پایین و متوسط، که ممکن است با علائم گسترده‌تری مانند کاهش کلی حساسیت شنوایی همراه باشد.

علاوه بر تفاوت در محدوده فرکانسی، منشأ این دو نوع کم‌شنوایی نیز متفاوت است. کم‌خونی فقر آهن معمولاً با کاهش ظرفیت حمل اکسیژن خون مرتبط است، در حالی که مشکلات تیروئید می‌توانند از طریق اختلالات متابولیکی یا تأثیر بر رشد و نمو سیستم شنوایی، به‌ویژه در کودکان یا در دوران جنینی، باعث کم‌شنوایی شوند. برای تشخیص دقیق، انجام آزمایش‌های شنوایی‌سنجی و آزمایش خون برای بررسی سطح آهن و عملکرد تیروئید ضروری است. درمان کم‌شنوایی مرتبط با کم‌خونی ممکن است با اصلاح رژیم غذایی یا مکمل‌ها بهبود یابد، اما در مورد تیروئید، تنظیم هورمون‌های تیروئید تحت نظر پزشک نقش کلیدی دارد و ممکن است نیاز به درمان طولانی‌مدت داشته باشد.

چرا کم‌خونی منجر به کم‌شنوایی می‌شود؟

در گلبول‌های قرمز ماده‌ای وجود دارد که رنگ قرمز این سلول‌ها از آن ناشی می‌شود. این ماده هموگلوبین نام دارد. یکی از عناصر اصلی که در هموگلوبین به کار رفته، آهن است. هموگلوبین موجود در گلبول‌های قرمز خون وظیفه‌ی انتقال اکسیژن از ریه‌ها به سراسر بدن را بر عهده دارد.

یکی از حساس‌ترین بافت‌های بدن نسبت به میزان اکسیژن دریافتی، گوش داخلی است. برای اینکه سلول‌های مویی حساس در گوش داخلی بتوانند کار خود را به بهترین نحو ممکن انجام دهند، باید جریان خونی که به این بافت می‌رسد، سرشار از اکسیژن باشد. بنابراین، اگر خون‌رسانی به گوش داخلی دچار مشکل شود یا میزان اکسیژن خون افت پیدا کند، احتمال کاهش شنوایی حسی‌عصبی (به دلیل اختلال در کارکرد گوش داخلی) بیشتر می‌شود.

در واقع، هنوز اطلاعات علمی دقیقی در دست نیست که نقش مستقیم آهن را در شنوایی نشان دهد. با وجود این، نقش اساسی میزان اکسیژن و گردش خون در کارکرد گوش داخلی و شنوایی محرز است. گوش داخلی نسبت به میزان گردش خون و اکسیژن موجود در آن بسیار حساس است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند باعث مشکلات و علائمی در این سیستم شود.

سلول‌های مویی حساس که در گوش داخلی قرار دارند، به میزان اکسیژن دریافتی بسیار وابسته هستند. این سلول‌ها نقش حیاتی در شنیدن دارند و امواج مکانیکی دریافتی از گوش میانی را در گوش داخلی به سیگنال الکتریکی تبدیل می‌کنند. این سیگنال‌ها به رشته‌های اعصاب شنوایی منتقل می‌شوند.

اگر کمبودی در اکسیژن دریافتی در گوش داخلی پیش بیاید، دو احتمال وجود دارد:

• آسیب به سلول‌های مویی حساس
• مرگ سلول‌های مویی در صورت تداوم کمبود اکسیژن

اگر میزان و مدت کمبود اکسیژن در گوش داخلی در حدی باشد که فقط سلول‌های مویی آسیب ببینند، در کار تبدیل امواج صوتی به امواج عصبی اختلال به وجود می‌آید. در نتیجه، ارسال سیگنال‌های عصبی شنوایی از گوش داخلی به مغز با مشکل روبه‌رو می‌شود. در چنین حالتی، فرد دچار کم‌شنوایی یا علائم دیگری مانند وزوز گوش می‌شود.

اگر اکسیژن‌رسانی به گوش داخلی برای مدت طولانی یا به میزان شدیدی دچار اختلال شود، احتمال مرگ تعدادی از سلول‌های حساس شنوایی در گوش داخلی یا همان سلول‌های مویی وجود دارد. میزان کاهش قدرت شنوایی یا افت شنوایی در فرکانس‌های خاص به این بستگی دارد که کدام گروه از این سلول‌ها و به چه تعدادی نابود شده باشند.

چنین به نظر نمی‌رسد که کم‌خونی فقر آهن در کاهش شنوایی انتقالی تأثیری داشته باشد، اگرچه باید منتظر نتایج پژوهش‌های پزشکی آینده بود.

راهکارهای تغذیه‌ای برای پیشگیری از کم‌خونی

برای پیشگیری از کم‌خونی فقر آهن، گنجاندن مواد غذایی غنی از آهن در رژیم غذایی روزانه از اهمیت بالایی برخوردار است. غذاهایی مانند گوشت قرمز، جگر، اسفناج، عدس، نخود و سایر حبوبات منابع عالی آهن هستند که به افزایش سطح هموگلوبین در خون کمک می‌کنند. مصرف مواد غذایی حاوی آهن “هِم” (مانند گوشت) که بهتر جذب بدن می‌شود، در کنار منابع گیاهی آهن “غیر‌هِم” (مانند سبزیجات برگ‌دار) می‌تواند اثربخشی بیشتری داشته باشد. برای بهبود جذب آهن غیر‌هِم، مصرف همزمان مواد غذایی غنی از ویتامین C مانند پرتقال، فلفل دلمه‌ای یا گوجه‌فرنگی توصیه می‌شود، زیرا این ویتامین به جذب بهتر آهن در بدن کمک می‌کند.^{Low Iron Levels May Be Linked to Hearing Loss}

علاوه بر منابع غذایی، توجه به عوامل بازدارنده جذب آهن نیز ضروری است. موادی مانند چای، قهوه و محصولات لبنی به دلیل داشتن ترکیباتی مثل تانن‌ها و کلسیم می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند. بنابراین، بهتر است این مواد با فاصله زمانی از وعده‌های غذایی حاوی آهن مصرف شوند. همچنین، افرادی که در معرض خطر کم‌خونی هستند، مانند زنان باردار، کودکان در حال رشد یا افرادی با رژیم‌های گیاه‌خواری، باید با دقت بیشتری رژیم غذایی خود را تنظیم کنند و در صورت نیاز، تحت نظر پزشک از مکمل‌های آهن استفاده کنند.

مصرف مکمل‌های آهن، به‌ویژه برای افرادی که کمبود شدید دارند، می‌تواند راهکاری مؤثر باشد، اما باید با احتیاط و تحت نظارت پزشک انجام شود. مصرف بیش از حد آهن می‌تواند عوارضی مانند مشکلات گوارشی یا تجمع آهن در بدن ایجاد کند. علاوه بر این، داشتن یک رژیم غذایی متعادل که شامل سایر مواد مغذی مانند ویتامین B12 و اسید فولیک باشد، به پیشگیری از انواع دیگر کم‌خونی نیز کمک می‌کند. مشاوره با متخصص تغذیه برای تنظیم یک برنامه غذایی مناسب می‌تواند نقش مهمی در حفظ سلامت عمومی و پیشگیری از کم‌خونی ایفا کند.

آیا کم‌شنوایی ناشی از کم‌خونی قابل‌برگشت است؟

ارتباط بین کم‌خونی فقر آهن و کم‌شنوایی به دلیل نقش آهن در تأمین اکسیژن مورد نیاز سلول‌های بدن، از جمله سلول‌های گوش داخلی، مورد توجه قرار گرفته است. کم‌خونی می‌تواند باعث کاهش اکسیژن‌رسانی به بافت‌های گوش شود که گاهی به کم‌شنوایی موقت منجر می‌شود. در چنین مواردی، درمان مناسب کم‌خونی از طریق رژیم غذایی غنی از آهن یا مکمل‌ها می‌تواند به بهبود جریان اکسیژن و عملکرد سلول‌های شنوایی کمک کند و در نتیجه، کم‌شنوایی را تا حدی بهبود بخشد. این موضوع به‌ویژه در مواردی صدق می‌کند که کم‌شنوایی هنوز به مرحله آسیب دائمی نرسیده باشد.

با این حال، اگر کم‌خونی برای مدت طولانی درمان نشود، ممکن است به سلول‌های مویی گوش داخلی که مسئول انتقال سیگنال‌های صوتی به مغز هستند، آسیب دائمی وارد شود. این سلول‌ها توانایی بازسازی ندارند و در صورت تخریب، کم‌شنوایی ممکن است غیرقابل‌برگشت باشد. بنابراین، تشخیص زودهنگام کم‌خونی و اقدام سریع برای درمان آن از طریق آزمایش خون و مشاوره پزشکی می‌تواند شانس بهبود علائم مرتبط با شنوایی را افزایش دهد. عواملی مانند شدت کم‌خونی، مدت زمان ابتلا و سلامت کلی فرد نیز در میزان بهبودی نقش دارند.

برای افرادی که کم‌شنوایی مرتبط با کم‌خونی را تجربه می‌کنند، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی و انجام آزمایش‌های شنوایی‌سنجی ضروری است. این آزمایش‌ها می‌توانند نوع و شدت کم‌شنوایی را مشخص کنند و به پزشک کمک می‌کنند تا برنامه درمانی مناسب، از جمله اصلاح رژیم غذایی، مکمل‌ها یا حتی در موارد خاص استفاده از سمعک، را پیشنهاد دهد. پیشگیری و درمان به‌موقع کم‌خونی نه‌تنها به بهبود سلامت کلی بدن کمک می‌کند، بلکه می‌تواند از عوارض طولانی‌مدت مانند کم‌شنوایی دائمی نیز جلوگیری کند.

چه کسی دچار کم‌خونی فقر آهن می‌شود؟

کم‌خونی فقر آهن بسیار تدریجی به وجود می‌آید. به همین دلیل، افراد زیادی (به‌ویژه زنان و کودکان) به آن مبتلا هستند، اما متوجه علائم خود نیستند.

در ابتدای استقرار فقر آهن، فرد هیچ نشانه یا علامتی ندارد. به‌تدریج و با کمبود بیشتر آهن، خستگی ظاهر می‌شود. در صورت تداوم فقر آهن، کم‌خونی با تپش قلب و کم آوردن نفس و گاهی درد قفسه سینه بارز می‌شود.

هر کسی در معرض فقر آهن و کم‌خونی ناشی از آن قرار دارد. دختران و بانوان در سنین باروری بیشتر در معرض ابتلا به کم‌خونی قرار دارند، زیرا مقداری خون را در طول پریود ماهانه از دست می‌دهند. همچنین زنان باردار به دلیل تغییراتی که در دستگاه گردش خون آن‌ها رخ می‌دهد، به آهن زیادی نیاز دارند. اگر آهن موردنیاز زنان باردار تأمین نشود، احتمال بروز فقر آهن و کم‌خونی فقر آهن در آن‌ها بسیار بالاست.

کودکان برای رشد و نمو به آهن زیادی نیاز دارند. به همین دلیل، عدم توجه به برنامه‌ی غذایی آن‌ها یا عدم مصرف مکمل آهن می‌تواند به فقر آهن منجر شود. همچنین افراد سالمند بیشتر در معرض فقر آهن قرار دارند. اکثر این افراد مقادیر اندکی خون را از طریق دستگاه گوارش از دست می‌دهند. اگر تغذیه‌ی آن‌ها مناسب نباشد و مکمل آهن دریافت نکنند، احتمال کم‌خونی فقر آهن در آن‌ها زیاد خواهد بود.

دقت شود که کم‌خونی ممکن است در اثر مشکلات دیگر به وجود آید. به‌عنوان نمونه، برخی از انواع کم‌خونی در اثر مسائل ارثی به وجود می‌آیند، مانند کم‌خونی ناشی از تالاسمی. این افراد کمبود آهن ندارند و مصرف مکمل آهن به درمان کم‌خونی آن‌ها کمک نمی‌کند.

دکتر علی کوهی، دانش‌آموخته‌ی رشته‌ی فوق‌تخصصی جراحی گوش و حلق و بینی از دانشگاه استنفورد آمریکا، آماده‌ی پذیرش مبتلایان به انواع کم‌شنوایی در کلینیک خود واقع در تهران هستند.

ارتباط بین کم‌خونی و کم‌شنوایی، به‌ویژه در کم‌خونی فقر آهن، به دلیل کاهش اکسیژن‌رسانی به گوش داخلی اهمیت دارد. فقر آهن و کم‌شنوایی با درمان به‌موقع کم‌خونی فقر آهن قابل‌کنترل است. ارتباط کم‌خونی با کم‌شنوایی از طریق روش‌های ادیومتری تشخیص داده می‌شود و رژیم غذایی مناسب برای پیشگیری از کم‌خونی فقر آهن توصیه می‌شود.