هایپراکوزیس: درک بیماری پرشنوایی و راه‌های مدیریت آن

برخی افراد ممکن است به دلیل اختلالاتی در تنظیم محرک های صوتی در حلزون گوش در مورد کنترل شدت صداهای شنیده شده دچار مشکل شوند. شاید در نگاه اول، افزایش حساسیت به صدا مورد خوشایندی به نظر برسد اما در حقیقت این چنین نیست. کسانی که صداهای عادی و معمولی را با شدت بسیار زیاد می شنوند، از این حساسیت بالا رنج می برند، در حدی که ترجیح می‌دهند جلوی همه صداها را بگیرند.

برخلاف کم شنوایی کودکان که با کاهش توانایی شنیدن صداها همراه است، بیماری پرشنوایی باعث حساسیت بیش از حد به صداها می‌شود و می‌تواند فعالیت‌های روزمره مانند بازی یا یادگیری را مختل کند. برای مثال، کودکان مبتلا به پرشنوایی ممکن است از صداهای عادی مانند صدای زنگ مدرسه احساس ناراحتی کنند.

هایپراکوزیس (پرشنوایی) چیست؟

هایپراکوزیس یا پرشنوایی، یک اختلال شنوایی است که با افزایش حساسیت به صداهای روزمره مشخص می‌شود. افراد مبتلا به هایپراکوزیس، صداها را بسیار بلندتر از آنچه هستند درک می‌کنند و این صداها اغلب می‌توانند باعث ناراحتی، درد یا اضطراب شوند.

هایپراکوزیس می‌تواند ناشی از علل زمینه‌ای مختلف از جمله آسیب به سیستم شنوایی، آسیب به سر، عفونت گوش، یا قرار گرفتن در معرض صداهای بیش از حد بلند باشد. می‌تواند یک یا هر دو گوش را درگیر کند و ممکن است شدت آن از خفیف تا شدید متغیر باشد.

بیش شنوایی می‌تواند بطور قابل توجهی بر کیفیت زندگی افراد تأثیر بگذارد و آنها را از موقعیت‌های اجتماعی، محیط‌های پر سروصدا یا حتی صداهای رایج مانند ترافیک، موسیقی یا مکالمه دور کند. برای هر کسی که علائم هیپراکوزیس را تجربه می‌کند، ضروری است که برای تشخیص دقیق و برنامه درمانی با یک متخصص گوش یا یک شنوایی شناس مشورت کند.

دکتر کارن کروکفورد (Karen Cruickshanks)، اپیدمیولوژیست شنوایی‌شناسی از دانشگاه ویسکانسین-مدیسون، در مقاله‌ای در سال 2019 اظهار داشت: هایپراکوزیس می‌تواند به طور قابل‌توجهی کیفیت زندگی افراد را تحت تاثیر قرار دهد، اما مدیریت زودهنگام و مداخلات هدفمند می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند.

آیا هایپراکوزیس بیماری خطرناکی است؟

هایپراکوزیس به‌طور مستقیم یک بیماری خطرناک یا تهدیدکننده حیات محسوب نمی‌شود، اما در صورت عدم مدیریت صحیح می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد؛ حساسیت شدید به صدا ممکن است باعث اجتناب اجتماعی، اضطراب، استرس مزمن، اختلال خواب و حتی تشدید مشکلات روانی شود.

از نظر پزشکی، خود پرشنوایی معمولا باعث آسیب دائمی به گوش نمی‌شود، اما رفتارهای نادرست مانند استفاده طولانی‌مدت از گوش‌گیر یا دوری کامل از صدا می‌تواند سیستم شنوایی را حساس‌تر کند. بنابراین، خطر اصلی هایپراکوزیس نه در ماهیت آن، بلکه در عدم تشخیص درست و انتخاب روش‌های درمانی نادرست نهفته است و مراجعه به متخصص گوش یا شنوایی‌شناس نقش کلیدی در کنترل علائم دارد.

علائم هایپراکوزیس

هایپراکوزیس یا پرشنوایی صرفا به معنای بلندتر شنیدن صداهای عادی نیست و طیفی از علائم جسمی، روانی و رفتاری را در بر می‌گیرد. کاهش آستانه تحمل صدا باعث می‌شود محرک‌های صوتی معمولی که برای اغلب افراد طبیعی هستند، در فرد مبتلا به‌صورت آزاردهنده، دردناک یا غیرقابل تحمل درک شوند. این حساسیت بیش از حد به صدا (sound intolerance) به‌تدریج می‌تواند عملکرد روزمره و کیفیت زندگی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد.

علائم جسمی اختلال پرشنوایی

از نظر جسمی، هایپراکوزیس بیشتر با واکنش‌های غیرطبیعی سیستم شنوایی نسبت به صداهای محیطی همراه است! صداهایی مانند کار کردن وسایل خانگی (مانند یخچال یا ماشین ظرف‌شویی) یا صدای موتور خودروی سالم، ممکن است به‌شدت آزاردهنده یا حتی دردناک احساس شوند.

1. گوش‌درد
2. احساس فشار یا ناراحتی در گوش و در موارد شدیدتر
3. بروز علائمی مانند سرگیجه
4. برهم خوردن تعادل
5. به‌ندرت واکنش‌های عصبی شدید

گزارش شده است! شدت این علائم در بیماران متفاوت است و به میزان کاهش آستانه تحمل صدا بستگی دارد.

علائم روانی و رفتاری هایپراکوزیس

پیامدهای روانی و رفتاری هایپراکوزیس بخش مهمی از علائم این اختلال را تشکیل می‌دهند؛ حساسیت مداوم به صدا می‌تواند باعث:

• اضطراب
• استرس
• تحریک‌پذیری
• افسردگی

شود. بسیاری از بیماران برای جلوگیری از مواجهه با صداهای آزاردهنده، به‌تدریج دچار اجتناب اجتماعی شده و در برقراری ارتباط با دیگران یا حفظ روابط فردی و بین‌فردی دچار مشکل می‌شوند. این چرخه اجتناب و فشار روانی، در صورت عدم مدیریت صحیح، می‌تواند شدت علائم هایپراکوزیس را افزایش دهد.

علت هایپراکوزیس (پرشنوایی)

بیماری های هایپراکوزیس یا پرشنوایی به طور معمول به دلیل آسیب ها یا عوارض حاصله روی حلزون شنوایی ایجاد می شود.

شاید در ذهن برخی افراد حلزون شنوایی یک عضو بسیار حساس و توانمند به نظر برسد که توانایی کنترل صدا و حس شنوایی را از همه جهت داراست. متاسفانه برخلاف این باور، حلزون شنوایی چنین نیست. برخی بیماری ها و عوارض هستند که می توانند به حلزون گوش به راحتی لطمه بزنند و امکان کنترل شدت احساس صداها را دچار اختلال کنند. به عبارت دیگر، برخی بیماری ها روی مسیرهای کنترل شنوایی در حلزون گوش تاثیر مخرب گذاشته اند و این اختلال باعث شده است حلزون شنوایی نتواند روی شدت احساس صداهای شنیده شده کنترل لازم را داشته باشد.

اما چه عواملی باعث ایجاد آسیب در حلزون شنوایی می شوند:

• لابیرنتیت
• عفونت و التهاب ناشی از استقرار عفونت ویروسی در حلزون شنوایی
• برخی از داروها مانند مصرف درازمدت و مداوم دیازپام
• قرار گرفتن در معرض سر و صدای بسیار زیاد برای مدت مدید
• ناهنجاری مفصل گیجگاهی فکی که بیشتر با مخفف انگلیسی آن مشهور است: مشکلات TMJ
• سردردهای میگرنی
• برخی از انواع صرع در خردسالی
• سندروم خستگی مزمن
• افسردگی
• اوتیسم
• برخی جراحی ها روی فک و صورت
• اختلال استرس پس از یک حادثه که در زبان انگلیسی به آن Post-Traumatic Stress Disorder یا به صورت مخفف PTSD گفته می شود

تمام موارد بالا می توانند باعث ناخوشایند شدن صداهای معمول برای بیماران شوند.

واکنش بیماران در برابر هایپراکوزیس (پرشنوایی) چگونه است؟

بیمار در ابتدا متوجه این نیست که صداها معمولی هستند و فقط اوست که از احساس شدیدتر این صداها رنج می برد. در نتیجه، به تدریج از صداها خودش را دور می کند. به عنوان نمونه، ممکن است از قطعاتی که برای انسداد مجرای گوش تهیه شده و در اصطلاح به آنها «مولد گوش» یا همان قالب گوش یا در زبان انگلیسی ear mold گفته می شود، استفاده نماید. به عبارت دیگر، بیمار تلاش می کند که با استفاده از انواع موانع فیزیکی جلوی رسیدن صدا به گوش را بگیرد.  آیا این کار اثر مثبت در سیر طبیعی هایپراکوزیس دارد؟

پاسخ منفی است. هر چه افراد مبتلا به هایپراکوزیس خودشان را از صداهای عادی دور کنند، حسگرهای شنوایی، رشته های عصبی و مناطق مربوط به حس شنوایی در مغز کمتر و کمترخودشان را با صداهای طبیعی تطبیق می دهند. برعکس، افراد مبتلا به هایپراکوزیس، لازم است خود را بیشتر و بیشتر در معرض صداهای معمولی قرار دهند. این امر باعث می شود، سیستم عصبی و مغز در مناطقی که مربوط به حس شنوایی و تعبیر آن است، روز به روز بیشتر خودش را با سیگنال های عصبی صدای عادی تطبیق دهد. بدین ترتیب، امکان تحمل صداهای طبیعی و کاهش عذاب بیماران در برابر اصوات معمول کمتر خواهد شد.

پس می بینیم دستگاه شنوایی، از جمله حلزون شنوایی و سیستم عصبی فرد مبتلا به هایپراکوزیس باید هر چه بیشتر در معرض صدای طبیعی قرار گیرد، تا برای تنظیم و مدیریت آن آمادگی بیشتری پیدا کند. پس محافظت از صدا، نه تنها مشکل این بیماران را حل نخواهد کرد بلکه برعکس، ممکن است باعث تشدید آزار ناشی از صداهای طبیعی شود.

تفاوت هایپراکوزیس با وزوز گوش، میسوفونیا و فونوفوبی

هایپراکوزیس با چند اختلال شنوایی دیگر اشتباه گرفته می‌شود، اما از نظر مکانیسم و تجربه بیمار تفاوت‌های مهمی دارد! در هایپراکوزیس (Hyperacusis)، آستانه تحمل صدا کاهش می‌یابد و صداهای معمولی محیطی به‌صورت غیرطبیعی بلند، آزاردهنده یا حتی دردناک درک می‌شوند که به آن intolerance to sound نیز گفته می‌شود.

در مقابل، وزوز گوش (Tinnitus) به شنیدن صداهایی مانند زنگ، سوت یا وزوز بدون وجود منبع خارجی اشاره دارد و الزاما با حساسیت به صدا همراه نیست؛ میسوفونیا (Misophonia) بیشتر یک واکنش احساسی شدید به صداهای خاص مانند جویدن یا نفس کشیدن است و ریشه عصبی–هیجانی دارد، نه اختلال در پردازش شدت صدا. همچنین فونوفوبیا (Phonophobia) به ترس غیرمنطقی از صداها گفته می‌شود که معمولا جنبه روان‌شناختی دارد. تشخیص دقیق تفاوت این اختلالات برای انتخاب مسیر درمانی مناسب و جلوگیری از تشدید علائم بسیار اهمیت دارد.

تشخیص هایپراکوزیس (پرشنوایی)

اگر کسی به احتمال ابتلا به بیماری پرشنوایی یا هایپراکوزیس شک دارد، بهتر است به یک پزشک مراجعه کند. پزشک متخصص جراحی گوش و حلق و بینی بهترین گزینه برای مراجعه چنین بیمارانی به شمار می رود.

تشخیص دقیق بیماری پرشنوایی نیازمند ارزیابی‌های تخصصی است که از طریق آشنایی کامل با شنوایی سنجی امکان‌پذیر است. این ارزیابی‌ها به شناسایی شدت حساسیت به صدا و رد سایر اختلالات شنوایی کمک می‌کنند. برای نمونه، یک بیمار مبتلا به پرشنوایی ممکن است در تست‌های شنوایی‌سنجی نشان دهد که صداهای با شدت پایین برای او آزاردهنده‌اند.

پزشک معالج درباره شرح حال و چگونگی آغاز و پیشرفت علائم از بیمار سوالاتی خواهد پرسید. پزشک ممکن است درباره سایر عواملی که به عنوان علل ایجاد یا آغاز هایپراکوزیس (پرشنوایی) مطرح هستند، پرسش هایی از فرد بپرسد. فهرست طولانی علل احتمالی ایجادکننده پرشنوایی در بخش های پیشین همین متن قابل دسترس است.

سپس پزشک  جراح گوش و حلق و بینی معاینه کامل گوش را به انجام می رساند. این معاینه به پزشک کمک می کند در حد امکان و در حدی که با وسایل معاینه کلینیکی قابل رویت است، از وضعیت گوش، به خصوص پرده گوش اطلاعات خوبی را به دست بیاورد.

پس از انجام معاینه کامل گوش و شرح حال بیماری، تست هایی ممکن است برای فرد درخواست شود. آزمون شنوایی سنجی یکی از این تست هاست که در تشخیص هایپراکوزیس یا پرشنوایی نقش مهمی دارد.

روش های درمان بیماری پرشنوایی

انتخاب روش مناسب برای درمان هایپراکوزیس (پرشنوایی) به شناسایی دقیق علت ایجاد آن بستگی دارد! هایپراکوزیس می‌تواند به‌صورت اولیه یا ثانویه به یک بیماری زمینه‌ای بروز کند و به همین دلیل، قبل از شروع هر نوع مداخله درمانی، بررسی‌های بالینی و شنوایی‌سنجی نقش کلیدی دارند. در بسیاری از موارد، تمرکز بر درمان عامل زمینه‌ای یا آموزش سیستم شنوایی برای تنظیم بهتر محرک‌های صوتی، منجر به کاهش قابل‌توجه علائم می‌شود.^Hyperacusis

درمان علت زمینه ای

در مواردی که هایپراکوزیس به‌صورت ثانویه و در نتیجه یک بیماری زمینه‌ای ایجاد شده باشد، اولویت اصلی درمان، برطرف کردن همان علت است. برخی از بیماری‌های گوش داخلی مانند بیماری منییر (Ménière’s disease) و هیدروپس اندولنفاتیک (Endolymphatic Hydrops) می‌توانند با افزایش فشار مایع اندولنف در حلزون شنوایی، باعث کاهش آستانه تحمل صدا و بروز پرشنوایی شوند.

در چنین شرایطی، با کنترل علت افزایش فشار اندولنف، علائم هایپراکوزیس نیز معمولا به‌صورت طبیعی کاهش یافته یا برطرف می‌شوند؛ به بیان دیگر، در هایپراکوزیس ثانویه، درمان بیماری زمینه‌ای نقش درمان اصلی پرشنوایی را ایفا می‌کند.

صدادرمانی و حساسیت زدایی

در مواردی که علت ایجاد هایپراکوزیس قابل درمان مستقیم نباشد، صدا درمانی (Sound Therapy) و حساسیت‌زدایی صوتی (Sound Desensitization) از مؤثرترین روش‌های درمانی به شمار می‌روند. در این روش، بیمار تحت نظر کارشناس شنوایی‌سنجی قرار می‌گیرد و به‌صورت تدریجی در معرض صداهایی با شدت بسیار کم و نزدیک به سکوت قرار داده می‌شود.

به‌مرور و طبق یک برنامه منظم، شدت صدا افزایش می‌یابد تا سیستم شنوایی بتواند آستانه تحمل خود را بازیابی کند؛ این نوع آموزش تدریجی به مغز کمک می‌کند تا واکنش اغراق‌آمیز به محرک‌های صوتی کاهش یابد. مدت‌زمان حساسیت‌زدایی صوتی معمولا بین 6 تا 12 ماه متغیر است و نیاز به پیگیری منظم دارد.

درمان شناختی و روانشناختی

در برخی بیماران، استرس، اضطراب و فشارهای روانی نقش مهمی در تشدید علائم هایپراکوزیس دارند؛ به همین دلیل، استفاده از درمان شناختی–رفتاری (Cognitive Therapy) و مداخلات روان‌شناختی می‌تواند بخش مؤثری از برنامه درمانی باشد. این روش‌ها به بیمار کمک می‌کنند تا نحوه پردازش ذهنی صداها و واکنش هیجانی به محرک‌های شنیداری را اصلاح کند.

در برخی موارد، تجویز داروهای کنترل‌کننده استرس یا اضطراب نیز در کنار مشاوره روان‌شناسی توصیه می‌شود؛ ترکیب درمان‌های روان‌شناختی با صدا درمانی، در بسیاری از بیماران باعث کاهش قابل‌توجه حساسیت به صدا و بهبود کیفیت زندگی می‌شود.

درمان خانگی پرشنوایی

در حالی که هیچ درمان قطعی برای پرشنوایی وجود ندارد، اما برخی درمان‌ها و استراتژی‌های خانگی برای مدیریت هایپراکوزیس وجود دارد که شامل جدول زیر است.

مدیریت هایپراکوزیس یا پرشنوایی نیازمند رویکردی شخصی‌سازی‌شده است، زیرا اثربخشی روش‌های درمانی، از جمله درمان‌های خانگی، از فردی به فرد دیگر متفاوت است. همکاری نزدیک با متخصص گوش و حلق و بینی برای طراحی برنامه‌ای متناسب با علائم خاص بیماری پرشنوایی حیاتی است. این برنامه ممکن است شامل صدا درمانی، مشاوره روان‌شناختی یا استفاده از دستگاه‌های محافظ گوش باشد. مدیریت پرشنوایی اغلب زمان‌بر است و به صبر و تداوم نیاز دارد؛ بنابراین، مشورت منظم با پزشک و پیگیری توصیه‌های او می‌تواند به بیماران کمک کند تا علائم را کاهش دهند و کیفیت زندگی خود را بهبود بخشند.